مخلوقات ( خارجى و حالات و افكار درونى ) متقابل و جفت هستند و تركيب يافته از دو چيزند بجز ذات بسيط بارى تعالى كه هيچ مقابل و ضدى ندارد بلكه او ذات واحد يگانهء حق است كه آفرينندهء جفت‌ها است و قلب انسان ما بين دو نيروى متخالف شيطان و ملك در كشش و جذب است - پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله فرموده است : براى قلب ارتباطى با ملائكه و فرشتگان است كه بخوبىها و پايان نيك وعده ميدهد و حالت تصديق و تسليم به حق در او يافت مىشود هر كس چنين حالتى را در خود احساس نمايد بداند كه اين از عنايات الهى است و سپاس خداوند را نموده و شكرگزارى كند و ارتباط ديگرى هم با شيطان و دشمن حق دارد كه نشانه‌اش وعده و ترغيب به بدىها و تكذيب و باور نكردن حق و نهى و خوددارى از كارهاى خوب و خير - كسى كه خود را اين گونه به بيند از شر شيطان به خدا پناه برد سپس رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله اين آيه را تلاوت فرمود ( شيطان از فقر و تهيدستى شما را مىترساند بقره 268 ) . و از نظر اينكه قلب بين اين دو كشش قرار گرفته و داراى دو گونه ارتباط است پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود - قلب مؤمن ميان دو انگشت از انگشتان خداوند مهربان است - البته واضح است ذات منزه خداوندى انگشتى كه از گوشت و خون و استخوان تركيب يافته و داراى بندهائى است ندارد ولى چون حركت دادن اشياء ، و برگرداندن و تغيير شكل آنها به نيروى دست و انگشتان است تعبير به انگشت شده چون داشتن انگشت در انسان به خودى خود و قطع نظر از كارهائى كه انجام ميدهد ارزشى ندارد و هدف نيست بلكه انگشت وسيلهء است براى تحريك و تغيير و كارهائى از اين قبيل - ذات بارى تعالى هم بوسيلهء مسخر نمودن فرشته و شيطان وسوسه و الهام در دلها ايجاد مىكند و آن دو تحت قدرت و فرمان خدا دل را از حالى بحالى و شكلى به شكل ديگر برميگرداند . و قلب آدمى از نظر اصل خلقت و آفرينش شايستگى متساوى براى پذيرش آثار ملكى و شيطانى دارد و بحسب آفرينش هيچ يك از دو طرف ترجيح بر كفهء ديگر ندارد فقط از جهت پيروى و متابعت خواسته‌هاى نفسانى و توجه بيشتر به شهوات و يا از جهت مخالفت هواهاى نفسانى و پشت پا زدن به آن اين كفه بر آن كفه ميچربد - اگر انسان دنبال خواست شهوة و غضب را گرفت در اين صورت خود را تحت سلطه و حكومت شيطان قرار داده و قلبش آشيانهء و جايگاه شيطان خواهد شد چون منطقهء حكمرانى و چراگاه او همان هواها و تمايلات نفسانى است و اگر با خواسته‌هاى شهوانى جنگ و جهاد كرد و خود را از سلطه و نفوذ آنها آزاد نمود و خلق و خوى خود را همانند خوى فرشتگان ساخت قلبش را جايگاه